Het Minstroomgebied
De geschiedenis van onze straat

De Minstraat is geen gewone straat. Ze ligt in het Minstroomgebied — het oude tuindersgebied dat Utrecht eeuwenlang van groente voorzag. En bijna elk huis aan de oneven kant is een voormalige vrijwoning: een huis dat rond 1901 werd gebouwd door een liefdadigheidsinstelling, om er arme ouderen gratis in te laten wonen.

Dat verleden is nog steeds zichtbaar, als je weet waar je moet kijken.

De naam zegt het al. De Minstraat is genoemd naar de Minstroom, het riviertje dat hier nog altijd door de buurt loopt.

Die vruchtbare rivierklei maakte het gebied uitermate geschikt voor groente en fruit. Vanaf de middeleeuwen vestigden zich hier hoveniers: tuinders die op kleine stukken land teelden en hun waar in de stad verkochten. Abstede wordt al in 1133 genoemd, als Abbenstade.

In de twaalfde eeuw werd de Minstroom afgedamd — een aanwijzing dat er toen al mensen langs woonden die hun producten per platte schuit naar de stad brachten.

's Winters lag het werk grotendeels stil. Dan trokken de tuinders naar het hakgebied bij Bunnik om hout te hakken, wasten ze late andijvie en maakten ze prei schoon. Begin maart kwam de eerste winterspinazie binnen en kwam er weer geld.

Wie tegenslag had en de pacht niet kon betalen, verloor zijn zelfstandigheid en verhuurde zich als spitter — dagwerk, onzeker bestaan.

Vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw werd er voor het eerst buiten de Utrechtse singels gebouwd. Particulieren kochten grond op van hoveniers en zetten er arbeiderswoningen neer. De hoveniersgrond raakte versnipperd.

Er was geen plan. Speculanten hoefden alleen rekening te houden met de bestaande perceelgrenzen — en omdat het naburige land vaak nog in gebruik was, ontstonden er vreemde sprongen en rare hoeken in het stratenpatroon. Dat zie je nog altijd aan de Abstederdijk.

De woningkwaliteit was navenant: klein, dicht op elkaar, met als sanitair een kraan in de keuken en een droogcloset in de tuin.

In dat decor werd de Minstraat gebouwd. En de bouwjaren vertellen een opvallend strak verhaal:

De hele oneven kant van dit deel van de straat is dus in drie jaar tijd neergezet door drie liefdadigheidsinstellingen, die samen één aaneengesloten neorenaissance gevelwand vormden.

Lees verder over de hofjes →

Rond 1900 bestond de bevolking van Abstede grotendeels uit arbeiders en winkeliers: veel metselaars, maar ook slagers, schoenmakers, een kleermaker. Met de mensen kwamen de voorzieningen — winkels, scholen, enkele fabrieken en wasserijen.

In de Minstraat stond de Petrus Canisiusschool, waar de katholieke jongens van deze kant van het spoor naartoe gingen. De katholieke meisjes gingen naar de school aan de Notenbomenlaan. Aan de Abstederdijk stonden de katholieke Leoschool (1888) en de Openbare Lagere School Abstede (1881) naast elkaar.

De Petrus Canisiusschool is later afgebrand. Op dat terrein in de Minstraat kwam tijdens de stadsvernieuwing nieuwbouw.

Ondertussen verdwenen de hoveniers. Vanaf 1860 verkochten ze massaal hun grond. De aanleg van de Oosterspoorbaan in 1872 hakte het gebied verder op. De Grift werd gedempt voor de Looierstraat — waar je in de woningen daar nóg een verzakking kunt zien op de plek waar het water liep.

In de jaren zestig en zeventig kwam de grootste bedreiging. De gemeente wilde een vierbaans invalsweg door Abstede naar de binnenstad aanleggen. Grond en woningen werden opgekocht en tijdelijk verhuurd. Door de onzekerheid trokken gezinnen weg, verdwenen de winkels, en werd er niets meer aan onderhoud gedaan — de huizen zouden immers toch gesloopt worden.

Een van de laatste hoveniers die vertrok was A.J. Emmelot, met zijn kwekerij aan de Minkade. In 1976 moest hij wijken voor de gemeenteplannen.

Makkelijk ging het niet. Gemeente en bewoners werden het niet eens over hoeveel woningen gesloopt moesten worden. Pas ná een rechtszaak werd besloten de sloop tot een minimum te beperken en zoveel mogelijk te renoveren.

Twee gevelstenen in de buurt vatten dat gevecht samen:

Op stukken grond die niet bebouwd werden, kwamen volkstuinen — mede dankzij bewoners en de Werkgroep Herstel Leefbaarheid Oude Stadswijken. Die liggen er nog, tussen de huizen, bereikbaar via achtertuinen. Er groeit vooral groente, maar er staan ook nog fruitbomen die de hoveniers hebben achtergelaten.

In april 2013 wees de Utrechtse gemeenteraad het Minstroomgebied aan als het eerste gemeentelijk beschermde stadsgezicht van Utrecht — op verzoek van de bewoners zelf. Een erkenning van precies datgene waarvoor de buurt veertig jaar eerder had gevochten.

De hoveniers zijn weg, de scholen zijn appartementen geworden en de fabrieken zijn verdwenen. Maar de Minstroom stroomt nog, de volkstuinen liggen er nog, de hovenierswoningen staan er nog — en de gevelstenen aan de overkant van de straat vertellen nog steeds van wie deze huizen ooit waren.